AI-geletterdheid is verplicht — maar niet op de manier die je leest

Geldt de AI-geletterdheidsplicht al, of pas vanaf 2 augustus 2026?

De plicht geldt al. Artikel 4 van de AI-verordening is van toepassing sinds 2 februari 2025, samen met de rest van hoofdstuk I en de verboden praktijken uit artikel 5. Wat op 2 augustus 2026 begint, is de volledige toepassing van de verordening en het nationale toezicht daarop.

Dit is het meest voorkomende misverstand over dit onderwerp. Nederlandse pagina's over AI-geletterdheid presenteren 2 augustus 2026 doorgaans als de datum waarop de verplichting ingaat. Dat is onjuist. Artikel 113 van de verordening zet de toepassingsdata gefaseerd neer, en hoofdstuk I — waarin artikel 4 staat — was als eerste aan de beurt.³

Wie valt eronder — geldt er een uitzondering voor het MKB?

Er is geen uitzondering voor kleine bedrijven. Artikel 4 richt zich op aanbieders én gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen, zonder drempel naar omzet of personeelsomvang. Wie ChatGPT, Copilot of een AI-functie in bestaande software laat gebruiken door personeel, is gebruiksverantwoordelijke en valt eronder.

De term gebruiksverantwoordelijke is de Nederlandse vertaling van *deployer*. Het is de partij die een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid inzet. Dat is dus niet alleen de softwareleverancier: het is ook de installateur die zijn monteurs offertes laat opstellen met een taalmodel, en het accountantskantoor waar iemand notulen laat samenvatten.

De reikwijdte gaat verder dan je eigen loonlijst. Artikel 4 noemt naast personeel ook "andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren en gebruiken".¹ Het Britse advocatenkantoor Travers Smith leest dat breed: het omvat ook opdrachtnemers en dienstverleners die namens jou met AI werken.⁵ Een extern marketingbureau dat jouw teksten met AI maakt, valt daar in beginsel onder.

Wat er wél is, is proportionaliteit — geen vrijstelling. De verordening laat het vereiste niveau afhangen van technische kennis, ervaring, opleiding en de context waarin het systeem wordt gebruikt.¹ Een directeur die AI inkoopt heeft andere kennis nodig dan een medewerker die er teksten mee schrijft. Dat is de enige manier waarop bedrijfsomvang meespeelt.

Wat staat er letterlijk in artikel 4 van de AI-verordening?

Artikel 4 verplicht aanbieders en gebruiksverantwoordelijken om maatregelen te nemen die zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid bij hun personeel. Het artikel bestaat uit één zin, noemt geen concrete maatregel, en laat de invulling volledig aan de organisatie zelf over.

Dat is de hele verplichting. Er staat geen urennorm in, geen certificaat, geen verplichte toetsing en geen voorgeschreven lesstof. De Europese Commissie bevestigt dat in haar vraag-en-antwoord over AI-geletterdheid: de aanpak is per geval, er is geen vast curriculum en er is geen formele plicht om het kennisniveau van medewerkers te toetsen.⁶

Krijg je een boete van 35 miljoen euro als je niets doet?

Nee. Artikel 4 komt in geen enkele boetecategorie van artikel 99 voor. De 35 miljoen euro hangt uitsluitend aan de verboden praktijken uit artikel 5. Ook de 15 miljoen die veel Nederlandse pagina's aan de geletterdheidsplicht koppelen, staat in een lijst waarin artikel 4 niet voorkomt.

Dit is te controleren door artikel 99 lid voor lid te lezen. Elk boetelid somt op welke artikelen eronder vallen. Artikel 4 staat in geen van die opsommingen.²

De handhaving van artikel 4 loopt dus via het restartikel, artikel 99 lid 1. Daarin staat dat lidstaten zelf regels vaststellen over sancties, en dat die "ook waarschuwingen en niet-geldelijke maatregelen" mogen omvatten.² Wat een overtreding van artikel 4 in Nederland kost, hangt daarmee af van de Uitvoeringswet AI-verordening — niet van een Europees bedrag.

Deze analyse is gebaseerd op de letterlijke tekst van artikel 99. Er zijn nog geen gepubliceerde handhavingsbesluiten over artikel 4 waaraan je de praktijk kunt toetsen. Wie een pagina leest die stellig een concreet boetebedrag aan de geletterdheidsplicht koppelt, mag daar dus om de vindplaats vragen.

Wat verandert er dan wél op 2 augustus 2026?

Op 2 augustus 2026 wordt de verordening volledig van toepassing en gaan de transparantieplichten uit artikel 50 gelden. Systemen die rechtstreeks met mensen communiceren, zoals chatbots, moeten dan kenbaar maken dat de gebruiker met AI praat. De hoogrisico-verplichtingen zijn juist uitgesteld.

Dat uitstel komt uit de Digital Omnibus, waarover op 6 mei 2026 een politiek akkoord werd bereikt.⁴ De hoogrisico-systemen uit bijlage III schuiven daarmee van 2 augustus 2026 naar 2 december 2027, en de in producten ingebouwde hoogrisico-AI uit bijlage I van augustus 2027 naar augustus 2028.

• Niet uitgesteld: de AI-geletterdheidsplicht uit artikel 4, die al sinds februari 2025 geldt.
• Niet uitgesteld: de verboden praktijken uit artikel 5.
• Niet uitgesteld: de transparantieplichten uit artikel 50, die op 2 augustus 2026 ingaan.
• Wel uitgesteld: bijlage III-hoogrisico naar 2 december 2027.
• Wel uitgesteld: bijlage I-hoogrisico in producten naar 2 augustus 2028.

Voor de meeste MKB-bedrijven betekent 2 augustus 2026 dus vooral één praktische wijziging. Zet je een chatbot in op je website of in je klantcontact, dan moet die uiterlijk bij het eerste contact duidelijk maken dat er geen mens meedenkt — tenzij dat al evident is uit de interface.¹²

Hoeveel Nederlandse bedrijven zijn hier klaar voor?

Bijna geen. Van de Nederlandse ondernemers is 7 procent goed op de hoogte van de AI-verordening, kent 50 procent de wet helemaal niet, en bereidt 2 tot 3 procent zich actief voor. Tegelijk gebruikt 30 procent al AI-tools zoals ChatGPT of Copilot in het werk.

Die cijfers komen uit het KVK Omnibus-onderzoek van juni 2025, met 651 ondervraagde zzp'ers en mkb'ers.⁷ Ze laten een scherp gat zien: het gebruik loopt ver voor op de kennis van de regels. In de zakelijke dienstverlening gebruikt zelfs 46 procent van de ondernemers al AI-tools.

De groei zit precies in de laag die de wet het slechtst kent. Bij bedrijven met 50 tot 250 medewerkers steeg het AI-gebruik van 20 procent in 2023 naar 45 procent in 2025 — de sterkste stijging van alle grootteklassen.⁸ Bij bedrijven met 2 tot 10 medewerkers ging het van 7 naar 14 procent, bij 250-plus van 42 naar 66 procent.

Bij die cijfers past een kanttekening. Het onderzoek is uitgevoerd door een aanbieder van bewustwordingstraining, en de exacte steekproefomvang is niet openbaar. De richting sluit wel aan bij het KVK-beeld: gebruik zonder beleid is de norm, niet de uitzondering.

Wat betekent een toereikend niveau concreet voor jouw bedrijf?

Toereikend betekent: passend bij wat iemand met AI doet. Een medewerker die klantteksten laat schrijven moet hallucinatie en gegevenslekken herkennen. Een directeur die AI inkoopt moet weten welke verplichtingen daarbij horen. Eén algemene presentatie voor het hele team voldoet daar zelden aan.

Wat aantoonbaar niet volstaat, is medewerkers de handleiding van het systeem laten lezen.⁵ Dat komt doordat de plicht niet gaat over knoppenkennis, maar over het inschatten van mogelijkheden en risico's. Iemand die weet hoe je een prompt typt, weet nog niet wanneer het antwoord onbetrouwbaar is.

Hoe voldoe je in vijf stappen aan de geletterdheidsplicht?

Begin met een inventarisatie van wat er feitelijk wordt gebruikt, bepaal per rol welk niveau nodig is, geef gerichte uitleg in plaats van één algemene sessie, leg vast wie wat heeft gehad, en herhaal het jaarlijks. De hele exercitie kost een MKB-bedrijf een dagdeel plus een terugkerend halfuur.

1. 1

   Stap 1 — inventariseer wat er echt gebruikt wordt

   Vraag per team welke AI-tools men gebruikt, ook de niet-goedgekeurde. Stel de vraag zonder consequenties, anders krijg je het antwoord niet. Neem AI-functies binnen bestaande software mee: die zitten inmiddels in vrijwel elk pakket.

2. 2

   Stap 2 — bepaal per rol wat nodig is

   Koppel elke rol aan het risico dat erbij hoort. Wie met persoonsgegevens werkt of naar buiten communiceert, heeft meer nodig dan wie AI gebruikt om een agenda te plannen. Leg dat vast in een half A4, niet in een beleidsstuk.

3. 3

   Stap 3 — geef uitleg die over jouw werk gaat

   Gebruik echte voorbeelden uit je eigen bedrijf: een offerte die verkeerd werd samengevat, een klantnaam die in een publieke tool belandde. Een algemene AI-cursus blijft niet hangen; een fout uit de eigen praktijk wel.

4. 4

   Stap 4 — leg vast wie wat heeft gehad

   Een lijst met datum, onderwerp en deelnemers volstaat. De Commissie raadt registratie aan als bewijs van naleving, maar artikel 4 eist het niet letterlijk.⁶ Het is risicobeperking, geen formele bewaarplicht.

5. 5

   Stap 5 — herhaal jaarlijks en bij nieuwe tools

   Modellen en tools veranderen sneller dan je beleid. Zet één moment per jaar vast om de inventarisatie te herhalen, en behandel elke nieuwe tool als aanleiding om de betrokken rol bij te praten.

Merk op dat stap 1 hetzelfde werk is als het in kaart brengen van je kennis. Wie weet welke systemen in gebruik zijn en wie waarvoor verantwoordelijk is, heeft de basis voor beide. Dat is dezelfde inventarisatie die je maakt bij kennisborging, alleen dan langs de as van systemen in plaats van processen.

Wie houdt er in Nederland toezicht op de AI-verordening?

Dat is nog niet definitief geregeld. Een concept-Uitvoeringswet AI-verordening wijst de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur aan als coördinerende toezichthouders. De AP houdt daarnaast via haar Directie Coördinatie Algoritmes al toezicht op algoritmes en AI.

Belangrijk detail: het gaat om een concept dat tot 1 juni 2026 in consultatie was. Veel Nederlandse pagina's presenteren de aanwijzing van AP en RDI als een vaststaand feit. Zolang de wet niet is aangenomen, is dat vooruitlopen op de uitkomst — controleer de status dus zelf voordat je er beleid op baseert.

Voor de praktijk maakt dat weinig uit. De AP publiceerde al een handreiking over generatieve AI en de AVG, en die twee regimes overlappen sterk. Wie zijn AI-gebruik op orde brengt voor de AVG, doet automatisch het meeste werk voor artikel 4. Neem de uitleg over AI ook mee in je inwerkprogramma, zodat nieuwe medewerkers niet als eersten een fout hoeven te maken.